ब्राजिलका राष्ट्रपति लुइज इनासियो लुला दा सिल्भा र उनको वर्कर्स पार्टी (PT) को राजनीतिक यात्रालाई लिएर नेपालका विभिन्न वामपन्थी तथा कम्युनिस्ट धारका नेता र समर्थकहरूले त्यसलाई वामपन्थी विचारधाराको सफलताका रूपमा व्याख्या गर्ने गरेको पाइन्छ। यस्तो व्याख्या गर्नु स्वाभाविक राजनीतिक अभ्यास हुन सक्छ। तर कुनै विदेशी पार्टीको सफलता आफ्नो विचारधाराको सफलता हो भनेर दाबी गर्नुअघि त्यस पार्टीको आधिकारिक सिद्धान्त, राजनीतिक संरचना, आर्थिक दृष्टिकोण र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई वस्तुनिष्ठ रूपमा अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

यस सन्दर्भमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ: लुलाको PT को राजनीतिक र वैचारिक आधारलाई नेपाली काँग्रेससँग तुलना गर्दा कति समानता देखिन्छ, र नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूसँग तुलना गर्दा कुन पक्षमा वास्तविक समानता वा भिन्नता देखिन्छ?

यस प्रश्नको उत्तर पार्टीको नाम, झन्डा वा राजनीतिक नारामा होइन, आधिकारिक दस्ताबेज र घोषित सिद्धान्तमा खोज्नुपर्छ।

१. PT को आधिकारिक सिद्धान्त: लोकतान्त्रिक समाजवाद, बहुल वाद र सामाजिक न्याय
ब्राजिलको वर्कर्स पार्टीको आधिकारिक वेबसाइटमा प्रकाशित पार्टीको विधानको पहिलो धाराले PT लाई लोकतन्त्र, बहुल वाद र सामाजिक ऐक्यबद्धताका लागि काम गर्ने तथा शोषण, उत्पीडन, असमानता, अन्याय र गरिबी हटाउँदै लोकतान्त्रिक समाजवाद निर्माण गर्न चाहने राजनीतिक संगठनका रूपमा परिभाषित गर्छ। पार्टीले आन्तरिक बहस, विभिन्न विचारधाराको उपस्थिति र सदस्यहरूको सहभागितालाई पनि आफ्नो संगठनात्मक विशेषताका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। 

यसबाट तीन वटा महत्त्वपूर्ण कुरा स्पष्ट हुन्छन् ।

पहिलो, PT को आधिकारिक राजनीतिक लक्ष्य लोकतान्त्रिक समाजवाद हो ।

दोस्रो, पार्टीको वैचारिक पहिचानलाई मार्क्सवाद–लेनिनवाद वा माओवादसँग पूर्ण रूपमा समान ठान्न मिल्दैन ।

तेस्रो, PT को राजनीतिक अभ्यास बुझ्न लोकतन्त्र, बहुल वाद, सामाजिक न्याय र जनकल्याणमुखी नीतिलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ ।

यसको अर्थ PT भित्र मार्क्सवादी विचार राख्ने व्यक्ति वा समूह छैनन् भन्ने होइन। अर्थ यति मात्र हो कि पार्टीको आधिकारिक सिद्धान्तलाई कुनै एक कम्युनिस्ट विचारधाराको पर्यायका रूपमा प्रस्तुत गर्न पर्याप्त आधार छैन ।

२. नेपाली काँग्रेसको आधिकारिक सिद्धान्तसँगको उल्लेखनीय समानता
अब नेपाली काँग्रेसको आफ्नै आधिकारिक सिद्धान्त हेरौँ ।

नेपाली काँग्रेसको आधिकारिक वेबसाइटमा प्रकाशित ‘सिद्धान्त’ शीर्षकको दस्ताबेजले राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादलाई पार्टीका मूल आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यसले बहुलवादमा आधारित बहुदलीय संसदीय लोकतन्त्र, मानवअधिकार, स्वतन्त्र न्यायपालिका, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, धार्मिक स्वतन्त्रता र विधिको शासनप्रति प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छ ।

त्यसै गरी, काँग्रेसले समाजवादलाई राज्य नियन्त्रित केन्द्रीकृत अर्थतन्त्र वा एकदलीय राजनीतिक प्रणालीका रूपमा नभई लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरण गर्ने, किसान र श्रमिकको उन्नति गर्ने, सामाजिक सुरक्षा विस्तार गर्ने र समतामूलक समाज निर्माण गर्ने अवधारणाका रूपमा व्याख्या गरेको छ।

यसलाई PT को आधिकारिक विधानसँग तुलना गर्दा निम्न समानता देखिन्छन् ।

राजनीतिक समानता: दुवैले लोकतन्त्र र राजनीतिक बहुलवादलाई महत्त्व दिन्छन् ।

आर्थिक समानता: दुवैले आर्थिक असमानता घटाउने, सामाजिक न्याय स्थापना गर्ने र विपन्न वर्गको अवस्था सुधार्ने उद्देश्य राख्छन् ।

सामाजिक समानता: श्रमिक, किसान, गरिब तथा पछाडि परेका समुदायको हित दुवैको घोषित राजनीतिक दृष्टिकोणको हिस्सा हो ।

वैचारिक समानता: दुवैले समाजवादलाई लोकतन्त्र र सामाजिक रूपान्तरणसँग जोडेर व्याख्या गर्छन् ।

यस अर्थमा PT र नेपाली काँग्रेसबिच लोकतान्त्रिक समाजवाद, बहुदलीय व्यवस्था र सामाजिक न्यायका आधारमा वास्तविक वैचारिक समानता देखिन्छ ।

तर समानता हुनु भनेको दुवै पार्टी पूर्णतः एउटै हुनु होइन । PT को ऐतिहासिक विकास श्रमिक आन्दोलन र ट्रेड युनियनसँग विशेष रूपमा जोडिएको छ भने नेपाली काँग्रेसको राजनीतिक इतिहास नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, राष्ट्रियता र लोकतान्त्रिक समाजवादसँग जोडिएको छ ।

३. PT र नेपाली काँग्रेसको आर्थिक दृष्टिकोण: समान उद्देश्य, फरक प्राथमिकता
आर्थिक नीतिको प्रश्नमा पनि यी दुई पार्टीबिच तुलना गर्न सकिने आधार छन् ।

PT को राजनीतिक परम्पराले सामाजिक असमानता घटाउने, श्रमिकको हित संरक्षण गर्ने र सामाजिक कार्यक्रममार्फत विपन्न समुदायको जीवनस्तर सुधार्ने विषयलाई महत्त्व दिन्छ। नेपाली काँग्रेसले पनि सामाजिक सुरक्षा, किसान तथा श्रमिकको उन्नति, आर्थिक न्याय र कल्याणकारी राज्यको अवधारणालाई आफ्नो आधिकारिक सिद्धान्तमा स्थान दिएको छ ।

यद्यपि, दुवैले राज्य र बजार बिच एउटै सन्तुलन अपनाउँछन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। काँग्रेसको आधिकारिक सिद्धान्तले निजी सम्पत्ति, वैधानिक आर्थिक गतिविधि र निजी क्षेत्रको भूमिकालाई स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्छ । PT ले पनि निजी क्षेत्रसँग व्यवहारिक सम्बन्ध राखेको छ, तर यसको वास्तविक आर्थिक नीति र कार्यान्वयनलाई ब्राजिलको सन्दर्भमा अलग्गै मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ ।

यहाँ मुख्य कुरा के हो भने सामाजिक न्याय, गरिबी न्यूनीकरण र श्रमिकको हित कुनै एक राजनीतिक दलको निजी स्वामित्वमा रहेका मुद्दा होइनन्। यी उद्देश्य लोकतान्त्रिक समाजवादी, सामाजिक लोकतान्त्रिक र कम्युनिस्ट धारका विभिन्न पार्टीले पनि अघि सार्न सक्छन् ।

त्यसैले समान नीतिगत उद्देश्य देखिनु महत्त्वपूर्ण भए पनि त्यसकै आधारमा सम्पूर्ण आर्थिक विचारधारा एउटै भएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।

४. नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूसँगको तुलना: नामभन्दा सिद्धान्त महत्त्वपूर्ण
नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूलाई एउटै राजनीतिक धारका रूपमा बुझ्नु पनि सही हुँदैन । नेकपा एमाले, माओवादी धार र अन्य कम्युनिस्ट समूहका आ-आफ्नै ऐतिहासिक अनुभव, सैद्धान्तिक व्याख्या र संगठनात्मक परम्परा छन् ।

उदाहरणका लागि, नेकपा एमालेले आफ्नो आधिकारिक दस्ताबेजमा मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवादलाई मार्गदर्शक सिद्धान्तका रूपमा उल्लेख गरेको छ। पार्टीले समाजवादलाई आफ्नो अधिकतम कार्यक्रमका रूपमा प्रस्तुत गर्दै समाजवादको विकास हुँदै जाँदा साम्यवादसम्म पुग्ने वैचारिक लक्ष्य पनि व्यक्त गरेको छ ।

यो आधिकारिक वैचारिक आधार PT र नेपाली काँग्रेस दुवैले प्रस्तुत गरेको लोकतान्त्रिक समाजवादी परम्परासँग सबै पक्षमा समान छैन ।

तर यहाँ पनि निष्पक्षता आवश्यक छ । एमालेले जनताको बहुदलीय जनवादलाई आफ्नो मार्गदर्शक सिद्धान्त बनाएको छ र बहुदलीय प्रतिस्पर्धा तथा संसदीय राजनीतिमा सहभागी हुँदै आएको छ। त्यसैले उसलाई लोकतन्त्र विरोधी भनेर सामान्यीकरण गर्नु तथ्यगत रूपमा उचित हुँदैन। माओवादी धारको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, सैद्धान्तिक आधार र राजनीतिक यात्रा पनि अलग्गै अध्ययन गर्नुपर्छ ।

वास्तविक तुलना गर्न यी प्रश्न सोध्नुपर्छ:

- पार्टीको आधिकारिक सिद्धान्त के हो ?

- राजनीतिक परिवर्तन र समाजवाद हासिल गर्ने घोषित बाटो के हो ?

- राजनीतिक बहुल वाद र आन्तरिक असहमतिलाई कसरी सम्बोधन गरिन्छ ? 

- आर्थिक नीति र सामाजिक कार्यक्रम कस्ता छन् ?

- सरकारमा रहँदा घोषित सिद्धान्तलाई व्यवहारमा कसरी लागू गरिएको छ ?

यी प्रश्नका उत्तरले मात्र विभिन्न पार्टीबिचको वास्तविक समानता र भिन्नता स्पष्ट पार्छन् ।

५. त्यसो भए PT लाई नेपाली काँग्रेससँग बढी नजिक देख्न मिल्छ ?
यस प्रश्नको जवाफ कुन आधारमा तुलना गरिएको छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्छ ।

यदि तुलना लोकतान्त्रिक समाजवादको आधिकारिक घोषणा, बहुदलीय लोकतन्त्र, राजनीतिक बहुलवाद र सामाजिक न्यायका घोषित उद्देश्यका आधारमा गरिन्छ भने PT र नेपाली काँग्रेसबिच उल्लेखनीय समानता देखिन्छ। यी पक्षमा उनीहरूको आधिकारिक दस्ताबेज एक अर्कासँग तुलनायोग्य छन् ।

तर यदि तुलना श्रमिक आन्दोलनको इतिहास, वर्गीय विश्लेषण, समाजवादको दीर्घकालीन अवधारणा, संगठनात्मक संरचना वा वास्तविक आर्थिक नीतिका आधारमा गरिन्छ भने फरक निष्कर्ष पनि आउन सक्छ। PT भित्र वामपन्थी र मार्क्सवादी धारको उपस्थिति छ, र नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरू पनि व्यवहारमा विविध छन् ।

त्यसैले सबै पक्षमा PT नेपाली काँग्रेससँग नेपालका हरेक कम्युनिस्ट पार्टीभन्दा नजिक छ भन्ने सार्वभौमिक निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त आधार छैन । तर लोकतान्त्रिक समाजवाद र बहुलवादी राजनीतिक व्यवस्थाका विशिष्ट पक्षमा काँग्रेस र PT बिचको समानता स्पष्ट रूपमा देखाउन सकिन्छ ।

यही नै प्रमाणमा आधारित राजनीतिक विश्लेषण हो ।

६. विदेशी राजनीतिक सफलतालाई आफ्नो वैचारिक विजय भन्न मिल्छ ?
कुनै विदेशी नेता वा पार्टीको सफलताबाट आफ्नो विचारधाराले सिक्न खोज्नु स्वाभाविक हो । नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूले PT का कार्यक्रम, संगठन, श्रमिकसँगको सम्बन्ध वा सामाजिक नीतिबाट सिक्न चाहन्छन् भने त्यसमा कुनै समस्या छैन ।

तर PT को सफलता स्वतः मार्क्सवाद–लेनिनवाद वा माओवादको विजय हो भन्नका लागि थप प्रमाण चाहिन्छ । त्यस्तै, PT र काँग्रेसबिच समानता देखियो भन्दैमा लुलाको सम्पूर्ण राजनीतिक सफलतालाई नेपाली काँग्रेसको वैचारिक सफलताको प्रमाण भन्न पनि मिल्दैन ।

कुनै पार्टीको विजयमा नेतृत्व, संगठन, आर्थिक परिस्थिति, सामाजिक गठबन्धन, चुनावी रणनीति र मतदाताको प्राथमिकताजस्ता अनेक कारकले भूमिका खेल्छन्। त्यसैले निर्वाचनको परिणामलाई एउटा विचारधाराको पूर्ण श्रेष्ठताको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्नु विश्लेषणात्मक रूपमा कमजोर हुन्छ ।

राजनीतिक दलहरूले विदेशी अनुभवलाई प्रचारको सामग्री बनाउनुको सट्टा त्यसको वास्तविक नीति, उपलब्धि, सीमा र स्थानीय सान्दर्भिकताको अध्ययन गर्नु बढी उपयोगी हुन्छ ।

७. नेपालका लागि मुख्य पाठ: विचारधाराको दाबीभन्दा जनताको जीवनमा आएको परिवर्तन
नेपालमा लोकतान्त्रिक समाजवाद होस्, कम्युनिस्ट समाजवाद होस् वा अन्य राजनीतिक धार— सबैलाई मूल्याङ्कन गर्ने साझा आधार हुन सक्छ:

- नागरिकले सम्मानजनक रोजगारी पाएका छन् कि छैनन् ? 

- गरिबी र आर्थिक असमानता घटेको छ कि छैन ?

- शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा पहुँच बढेको छ कि छैन ?

- सार्वजनिक संस्थाहरू प्रभावकारी र जबाफदेही बनेका छन् कि छैनन् ?

- भ्रष्टाचार नियन्त्रण, विधिको शासन र नागरिक स्वतन्त्रता संरक्षणमा कस्तो प्रगति भएको छ ?

यी प्रश्नको उत्तर नाराबाट होइन, प्रमाणित तथ्य, सरकारी तथ्याङ्क, नीतिगत परिणाम र स्वतन्त्र मूल्याङ्कनबाट खोजिनुपर्छ ।

ब्राजिलको अनुभवलाई नेपालमा लागू गर्नुअघि दुवै देशको आर्थिक संरचना, जनसंख्या, सामाजिक परिस्थिति र संस्थागत क्षमताबिचका भिन्नता पनि विचार गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष: राजनीतिक नाम होइन, आधिकारिक सिद्धान्त र वास्तविक अभ्यास तुलना गरौँ

लुला दा सिल्भाको PT र नेपाली काँग्रेसबिच लोकतन्त्र, बहुलवाद, लोकतान्त्रिक समाजवाद र सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा उल्लेखनीय वैचारिक समानता छन्। यी समानता दुवै पार्टीका आधिकारिक दस्ताबेजको तुलनाबाट देखाउन सकिन्छ ।

यसको अर्थ PT र नेपाली काँग्रेस एउटै पार्टी हुन् भन्ने होइन । त्यस्तै, नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूसँग उनीहरूको कुनै समानता छैन भन्ने पनि होइन। मुख्य भिन्नता आधिकारिक वैचारिक आधार, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, राजनीतिक अभ्यास र समाजवाद हासिल गर्ने घोषित दृष्टिकोणमा खोज्नुपर्छ ।

यदि नेपालका कम्युनिस्ट नेता तथा समर्थकहरूले PT र लुलाको राजनीतिक सफलतालाई आफ्नो विचारधाराको विजयका रूपमा व्याख्या गर्छन् भने उनीहरूले त्यो दाबीलाई PT को वास्तविक आधिकारिक सिद्धान्त र राजनीतिक अभ्याससँग जोडेर स्पष्ट पार्नु आवश्यक हुन्छ। विदेशी पार्टीको उपलब्धि अध्ययन गर्नु र त्यसलाई आफ्नो विचारधाराको प्रत्यक्ष विजय घोषणा गर्नु एउटै कुरा होइन ।

त्यस्तै, नेपाली काँग्रेसले पनि PT सँगको समानतालाई राजनीतिक नारामा सीमित नगरी आफ्ना घोषित लोकतान्त्रिक समाजवादी उद्देश्य व्यवहारमा कति लागू गरेको छ भन्ने प्रश्नको सामना गर्नुपर्छ ।

अन्ततः कुनै पार्टीको राजनीतिक पहिचान उसको नामले मात्र निर्धारण हुँदैन; उसको आधिकारिक सिद्धान्त, व्यवहारिक नीति, लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता र जनताको जीवनमा परेको वास्तविक प्रभावले निर्धारण गर्छ ।

नेपालका लागि परिपक्व राजनीतिक दृष्टिकोण भनेको विदेशी नेताको विजयमा आफ्नो पार्टीको झन्डा खोज्नु होइन, बरु त्यसबाट के सिक्न सकिन्छ र नेपाली जनताको जीवनमा कसरी ठोस सुधार ल्याउन सकिन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नु हो । 

यस आलेखको सारभूत कुरा 

वामपन्थी हुनु र क्रान्तिकारी मार्क्सवादी–लेनिनवादी कम्युनिस्ट हुनु एउटै कुरा होइन । र अर्को कुरा त्यो हुनु मान्नु त्यो धार अँगाल्नु त्यो मार्गमा हिड्नु र त्यस्तो देखिनु अनुभूति गराउन सक्नु ब्यवहारत् उभ्याउनु पनि फरक । नितान्त फरक । यो नमान्नुस् कि ब्राजिलमा लुला दाको विजयलाई आफ्नै विजय ठानेर मानौँ नेपालमा नै साम्यवाद आए झैँ या चिनकै जस्तो जनवादी गणतन्त्र स्थापित भएझैँ ठानेर जुलुस या र्यालि निकाल्न अबेरै पो गरियो कि भन्ने आत्म लघुताभास र आत्मरतिमा पनि   सारो बेहद खुस हुन पनि आवश्यक छैन । सैद्धान्तिक या विचार धारात्मक रूपमा लुलाको पार्टी वामपन्थी देखिए पनि भनिए पनि उसले अँगिकार गरेको केछ उसले ब्यबहारत् पनि सिद्ध गरेको केछ भने सामाजिक लोकतन्त्र बहुलबाद र लोकतान्त्रिक समाजवाद भन्दा अपवाद तलमाथि गरेको देखिँदैन । यो हिसाबले PT र नेपालका वामपन्थी दलहरू भन्दा PT र नेपाली काँग्रेसका बिचमा लगभग बेसी समानता रहेको देखिन्छ । ब्राजिलको लुला नेतृत्वको PT लोकतान्त्रिक समाजवादको धारमा उभिएको छ भने मार्क्स, एंगेल्स, लेनिन, स्टालिन तथा माओका विचारलाई प्राथमिकता दिने कम्युनिस्ट धारहरू पनि त्यहाँ छन् । उदाहरणका लागि, Partido Comunista Brasileiro (PCB) र Partido Comunista do Brasil (PCdoB) मार्क्सवादी–लेनिनवादी परम्परासँग सम्बन्धित छन् । यद्यपि यी सबैले स्टालिन वा माओलाई समान रूपमा आदर्श मान्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन ।

यस सन्दर्भमा PT र नेपाली काँग्रेसबिच लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक समाजवादका विषयमा केही समानता देखिन्छ; जबकि क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट धारहरूले वर्गसंघर्ष र समाजवादी रूपान्तरणलाई फरक सैद्धान्तिक दृष्टिकोणबाट हेर्छन्। अन्ततः समाजवादको नामभन्दा त्यसको वैचारिक आधार, लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता र व्यवहारमा अपनाइने राजनीतिक बाटो महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।