वर्तमान समयमा हाम्रा औँलाहरू मोबाइलको स्क्रिनमा जति तीव्र गतिमा दौडिन्छन्, हाम्रो विवेक र सौन्दर्यबोध त्यति नै ओरालो लागिरहेको भान हुन्छ । सामाजिक सञ्जालका 'वाल' हरूमा हामी जे देख्छौँ, जे पढ्छौँ र जसमा प्रतिक्रिया दिन्छौँ, त्यसले हाम्रो व्यक्तिगत चरित्र मात्र होइन, सिङ्गो समाजको भविष्य कस्तो हुन्छ भन्ने कुराको सङ्केत गरिरहेको छ ।

विडम्बना के छ भने, हाम्रो मस्तिष्क अहिले 'सुन्दर' र 'सिक्न लायक' कुरा खोज्न छाडेर 'विवादास्पद' र 'कुरूप' कुरामा झुम्मिन अभ्यस्त भइसकेको छ। जब हामी यो भर्चुअल संसारको प्रयोग र मनोविज्ञानलाई सूक्ष्म ढङ्गले हेर्छौँ, तब हाम्रो दिल-दिमागमा केही गम्भीर प्रश्नहरू उब्जने गर्छन्:

• के आवेगको दास बन्दै गएको समाजमा हाम्रो मस्तिष्कले सुन्दरता खोज्न बिर्सिएको हो ?
• के हामी सिर्जनाभन्दा विवाद बढी बिक्ने 'सौन्दर्यबोध विहीन' समाजतर्फ जाँदै छौँ ?
• के भर्चुअल संसारको कोलाहलमा हाम्रो विवेक निलिएको हो ?
• गालीमा भोट र विचारमा खोट खोज्ने हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञान कता जाँदै छ ? 

यिनै प्रश्नहरूको सेरोफेरोमा रहेर केही मन्थन गरौँ:

१. दृश्य कुरूपता र ओझेलमा परेको सुन्दरता
हामी सामाजिक सञ्जालमा रचनात्मक र प्रेरणादायी सामग्री देख्दा नदेखेझैँ गरिदिन्छौँ। कसैले समाज परिवर्तनको एउटा सुन्दर खाका प्रस्तुत गर्‍यो भने त्यसमा हाम्रो आँखा अडिँदैन। तर, जब कसैले कसैलाई गाली गर्छ, चरित्रहत्या गर्छ वा कुनै अनर्गल आरोप लगाउँछ, तब हाम्रो मस्तिष्कमा एक प्रकारको 'डोपामाइन' (उत्तेजना जगाउने रसायन) प्रवाह हुन्छ। हामी सुन्दर शब्द र गहन विश्लेषणभन्दा कुरूप शब्द र सस्तो विवादको खोजीमा बढी समय खर्चिरहेका छौँ। यो प्रवृत्तिले हाम्रो सोच्ने र बुझ्ने क्षमतालाई साँघुरो बनाउँदै लगेको छ ।

२. सत्यको नाममा 'तिक्तता' को बीजारोपण
आजभोलि 'सत्य' बाहिर ल्याउने नाममा सामाजिक सञ्जालमा एक प्रकारको अराजक शैली हाबी भएको छ । सत्य बोल्नु आफैँमा नराम्रो होइन, तर सत्यको आवरणमा समाजमा अप्रत्यक्ष रूपमा तिक्तताको विष रोप्ने काम भइरहेको छ ।

हामीले सामाजिक सञ्जाल मार्फत कतै आफ्नै माटो, आफ्नै हावापानी, आफ्नै वातावरण र परिवारप्रति असन्तुष्टि पैदा गर्ने 'मनोवैज्ञानिक रसायन' त छरिरहेका छैनौँ ? आफ्नै समाज र विश्व परिवारप्रति नै वितृष्णा जगाउने यस्तो प्रवृत्तिले अन्ततः हामीलाई सृजनशील होइन, केवल 'निराश' र 'आलोचक' मात्र बनाउँछ । जब नागरिकमा आफ्नो परिवेशप्रति गर्व गर्ने ठाउँ बाँकी रहँदैन, तब त्यहाँबाट उन्नत समाजको परिकल्पना गर्न सकिँदैन ।

हामीले आज जे रोपिरहेका छौँ, भोलि त्यही काट्ने हो । यदि हामीले केवल विवाद र द्वन्द्व मात्र रोप्यौँ भने, हाम्रा योजना र परिणामहरू पनि कुरूप नै हुनेछन् । त्यसैले, सुन्दर खोजौँ, सुन्दर सोचौँ र सुन्दर परिणामको आधार तयार गरौँ ।

३. उन्नत मनोविज्ञान बिनाको समाज
कुनै पनि समाजको उन्नति त्यसको भौतिक संरचनाले मात्र होइन, त्यहाँका नागरिकको मनोविज्ञानले निर्धारण गर्छ। जब समाजको ठुलो हिस्सा सधैँ नकारात्मकता, द्वन्द्व र आलोचनामा मात्र रमाइरहन्छ, तब त्यहाँ 'उन्नत मनोविज्ञान' को विकास हुन सक्दैन। यदि हाम्रो मानसिक खुराक नै विवाद र गालीगलौज हो भने, हाम्रो चिन्तनमा कसरी सृजनशीलता आउन सक्छ? सुन्दर र सकारात्मक कुरा पढ्न र सुन्न नसक्ने मस्तिष्कले कहिल्यै पनि समाजका लागि सकारात्मक योगदान दिन सक्दैन।

४. योजना र परिणाममा 'कुरूपता' को प्रतिविम्ब
हाम्रो सामाजिक सञ्जालको व्यवहार र हाम्रा राजकीय वा सामाजिक योजनाहरू बिच गहिरो सम्बन्ध छ। जब नागरिकको ध्यान केवल विवादमा मात्र सीमित हुन्छ, तब नेतृत्वले पनि 'सस्तो लोकप्रियता' (Populism) का लागि मात्र काम गर्छ।

• योजनाहरू: यदि हामी आफैँ उन्नत र सुन्दर विचारको खोजी गर्दैनौँ भने हाम्रा विकासका योजनाहरू कसरी सुन्दर र दीर्घकालीन हुन सक्छन् ?
• कर्म र परिणाम: कुरूप चिन्तनबाट सुरु भएको कर्मको परिणाम कहिल्यै पनि सुन्दर हुँदैन । आज हाम्रा नीति निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म देखिएका अलमल र अस्पष्टताहरू कतै हाम्रै 'भ्रमित र द्वन्द्वपूर्ण' डिजिटल बानीका ऐना त होइनन् ? यो प्रश्नमाथि गम्भीर मन्थन गर्न ढिलो भइसकेको छ ।

५. अबको बाटो: विवेकको पुनर्जागरण
हाम्रो मस्तिष्कलाई कस्तो बनाउने भन्ने कुरा हामीले के 'खपत' (Consume) गर्छौँ भन्नेमा भर पर्छ। यदि हामीलाई उन्नत समाज चाहिएको हो भने, हामीले आफ्ना डिजिटल प्राथमिकताहरू बदल्नै पर्छ ।

• सुन्दरताको खोज: विवादका बिचमा पनि लुकेका रचनात्मक सामग्री खोज्ने र त्यसलाई साथ दिने बानी बसालौँ ।
• मौनताको शक्ति: नकारात्मक र विवादास्पद सामग्रीलाई 'रियाक्सन' नदिएर मौन बस्नु नै त्यस्ता सामग्री विरुद्धको सबैभन्दा ठुलो प्रतिरोध हो ।
• स्वत्वको सम्मान: आफ्नो माटो र परिवेशप्रति असन्तुष्टि मात्र पोख्ने होइन, यसलाई कसरी सुन्दर बनाउन सकिन्छ भन्ने 'सकारात्मक समाधान' तर्फ केन्द्रित होऔँ ।

निष्कर्ष:
हाम्रो कर्म र परिणाम तब मात्र सुन्दर हुनेछन्, जब हाम्रो सोच र योजना सुन्दर हुनेछन् । र, सोच तब सुन्दर हुनेछ जब हामीले हेर्ने, पढ्ने र सुन्ने सामग्रीहरू सिक्न लायक हुनेछन् । सामाजिक सञ्जालको भीडमा हराउनु भन्दा विवेकको उज्यालोमा उभिनु नै आजको आवश्यकता हो । हामीले आज जे रोपिरहेका छौँ, भोलि त्यही काट्ने हो । यदि हामीले केवल विवाद र द्वन्द्व मात्र रोप्यौँ भने, हाम्रा योजना र परिणामहरू पनि कुरूप नै हुनेछन् । त्यसैले, सुन्दर खोजौँ, सुन्दर सोचौँ र सुन्दर परिणामको आधार तयार गरौँ ।

लेखक:  पूर्व पत्रकार, सुशासन अभियन्ता र राजनीतिकर्मी पनि हुन ।